فیتواسترول چیست ؟
فیتواسترول ها (Phytosterols) ترکیبات طبیعی موجود در گیاهان هستند که ساختار شیمیایی آنها شباهت زیادی به کلسترول حیوانی دارد. این ترکیبات معمولاً در غشاهای سلولی گیاهان یافت میشوند و انواع مختلفی همچون بتا-سیتوسترول، کمپسترول و استیگماسترول را شامل میشوند. فیتواسترولها به دلیل خاصیت کاهش دهنده کلسترول LDL شناخته شدهاند و بهعنوان مکمل غذایی یا به صورت غنی شده در برخی محصولات غذایی عرضه میشوند
توضیح عامیانه درباره فیتواسترول
برای عموم مردم، میتوان فیتواسترولها را بهعنوان «کلسترول گیاهی» معرفی کرد. وقتی کلسترولِ بد (LDL) از طریق رژیم غذایی بالا میرود، خطر ابتلا به بیماریهای قلبیعروقی نیز افزایش مییابد. فیتواسترولها با شبیهسازی ساختار مولکولی کلسترول، در دستگاه گوارش با کلسترول رقابت میکنند و از جذب کلسترولِ غذا در رودهها جلوگیری میکنند. به این ترتیب، میزان کلسترول خون کاهش یافته و خطر گرفتگی عروق کم میشود
فواید فیتواسترول برای افراد غیرمتخصص
- کاهش کلسترول LDL: تحقیقات نشان میدهد افرادی که روزانه ۲ تا ۳ گرم فیتواسترول مصرف میکنند، کاهش قابل ملاحظهای در سطح LDL خود شاهد بودهاند. برخی مطالعات میزان کاهش LDL را تا ۱۰ تا ۱۴ درصد گزارش کردهاند.
- صرفهجویی در هزینه داروها: بسیاری از افراد مبتلا به کلسترول بالا ترجیح میدهند ابتدا از روشهای طبیعی مانند فیتواسترولها استفاده کنند تا پیش از مصرف داروهای شیمیایی به نتیجه برسند. هرچند برای برخی بیماران مصرف همزمان استاتینها و فیتواسترولها نیز پیشنهاد میشود تا اثر ترکیبی بهتری حاصل شود
- وجود در مواد غذایی روزمره: میتوانید فیتواسترولها را در موادی مانند روغنهای گیاهی (روغن کانولا، روغن سویا)، آجیلها، دانهها و برخی غلات پیدا کنید. همچنین برخی محصولات لبنی و نوشیدنیها به صورت غنی شده با این ترکیبات عرضه میشوند
توضیح تخصصی درباره فیتواسترول
از منظر تخصصی، فیتواسترولها به دو گروه عمده سترولها (Sterols) و ستانولها (Stanols) تقسیم میشوند. استرولها ساختار مشابه کلسترول دارند، در حالی که در استانولها یکپیوند دوگانه در حلقه استرول شکسته شده و به شکل اشباعشده تبدیل میشود. این تفاوت ساختاری، توانایی رقابت هر گروه را در جذب کلسترول تا حدی متفاوت میکند اما همگی عملکرد مشابهی در کاهش جذب کلسترول دارند
منابع غذایی و مکملهای فیتواسترول
منابع طبیعی
- روغنهای گیاهی: روغن کانولا، روغن ذرت و روغن سویا از غنیترین منابع فیتواسترول بهشمار میآیند. این روغنها بهطور متوسط حدود ۵۰۰ تا ۸۰۰ میلیگرم فیتواسترول در هر ۱۰۰ گرم دارند
- مغزها و دانهها: بادامزمینی، تخمه آفتابگردان و بادام هندی حاوی مقدار قابل توجهی فیتواسترول هستند. بهعنوان مثال، بادامزمینی حدود ۲۵۰ میلیگرم فیتواسترول در هر ۱۰۰ گرم دارد.
- صادرات غلات و سبزیجات: غلات کامل (گندم و جو) و سبزیجاتی مانند بروکلی و گلکلم نیز حاوی مقادیر کمتری فیتواسترول بوده اما به دلیل مصرف بیشتر، تأثیر کلی قابل توجهی دارند
محصولات غنیشده
- مارگارین و کره گیاهی:
بسیاری از تولیدکنندگان، مارگارین یا اسپردهای گیاهی را بهگونهای تولید میکنند که هر وعده مصرف، حاوی حدود ۰٫۶۵ تا ۱٫۷ گرم فیتواسترول باشد. این میزان مطابق با توصیههای سازمان غذا و داروی ایالات متحده آمریکا (FDA: Food and Drug Administration) است. این سازمان تأکید دارد که مصرف روزانه این مقدار فیتواسترول میتواند به کاهش سطح کلسترول خون کمک کرده و در نتیجه، خطر بیماریهای قلبی عروقی را کاهش دهد. - آبمیوهها و نوشیدنیها: در برخی کشورهای اروپایی، آب پرتقال غنیشده با فیتواسترول بهعنوان یک گزینه آسان برای تأمین روزانه ۲ تا ۳ گرم فیتواسترول به بازار عرضه شده است
- ماست و لبنیات کمچرب: برخی محصولات لبنی کمچرب نیز با فیتواسترولها غنی شدهاند تا بهعنوان یک میانوعده سالم، به کاهش کلسترول کمک کنند.
میزان مصرف توصیه شده فیتواسترول
برای دستیابی به اثرات درمانی، اغلب مطالعات علمی مصرف روزانه ۲ تا ۳ گرم فیتواسترول را توصیه میکنند. این مقدار میتواند از طریق مصرف مواد غذایی غنیشده یا مکملهای دارویی تأمین شود.
سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA: Food and Drug Administration – سازمان غذا و داروی آمریکا) نیز اعلام کرده است که اگر فردی روزانه مجموعاً حداقل ۱٫۳ تا ۳٫۴ گرم فیتواسترول از طریق مواد غذایی غنیشده مصرف کند، میتواند بین ۷ تا ۱۵ درصد سطح کلسترول LDL خود را کاهش دهد.
اثرات جانبی و احتیاطات
اگرچه فیتواسترولها بهطور کلی ایمن و بدون عارضه شناخته میشوند، اما برخی نکات احتیاطی وجود دارد:
- کاهش جذب ویتامینهای محلول در چربی: مصرف طولانیمدت و بیش از حد فیتواسترولها ممکن است جذب ویتامینهای A، D، E و K را تا حدی کاهش دهد؛ در نتیجه افرادی که از رژیمهای غنیشده استفاده میکنند، بهتر است زیر نظر پزشک از مولتیویتامین مناسب نیز بهرهمند شوند
- اختلالات ژنتیکی نادر: افرادی که به «سیتوسترولمیا» (Sitosterolemia) مبتلا هستند، توانایی دفع فیتواسترولها را ندارند؛ لذا مصرف این ترکیبات منجر به تجمع آنها در خون و افزایش خطر آترواسکلروزیس (تصلب شرایین) خواهد شد. این افراد باید بهکلی از مصرف فیتواسترول خودداری کنند یا تحت نظارت دقیق پزشک قرار گیرند
- برهم کنش با داروهای دیگر: در صورتی که با استاتینها یا داروهای دیگر کاهشدهنده چربی خون مصرف شوند، اثر فیتواسترولها تقویت خواهد شد. هرچند این ترکیب معمولاً بیخطر است، اما بهتر است بیماران دارویی با متخصص قلب و عروق یا داروساز در مورد دوز مناسب مشورت کنند
نحوه انتخاب و مصرف فیتواسترول
- مطالعه برچسب محصول: اگر قصد تهیه مارگارین یا اسپرد غنیشده دارید، مطمئن شوید هر وعده مصرف حداقل ۰٫۶۵ گرم فیتواسترول داشته باشد و روزانه دو وعده مصرف شود تا ۱٫۳ گرم در روز تکمیل شود. برای دستیابی به دوز ۲ تا ۳ گرم، ممکن است به مصرف نوشیدنی یا مکملهای دیگر نیز نیاز داشته باشید
- تنوع غذایی: علاوه بر محصولات غنیشده، خوردن مقادیر مناسب روغنهای گیاهی، آجیل و دانهها در وعدههای غذایی روزانه میتواند کمککننده باشد. برای مثال، افزودن مقداری آجیل (مانند بادام یا گردو) به سالاد یا مصرف دو قاشق بزرگ روغن کانولا برای پختوپز، میتواند بخش قابل توجهی از نیاز روزانه به فیتواسترول را تامین کند
- توجه به رژیم کلی: مصرف فیتواسترولها زمانی موثرتر است که در کنار یک رژیم غذایی سالم (کم چربیهای اشباعشده و کالری کنترلشده) قرار گیرد. همچنین فعالیت فیزیکی منظم و کنترل وزن به دستیابی به سطوح مطلوب کلسترول کمک میکند
نتیجهگیری
فیتواسترولها ترکیبات گیاهی با ساختاری مشابه کلسترول هستند که نقش مهمی در کاهش جذب کلسترول از روده ایفا میکنند. مصرف روزانه ۲ تا ۳ گرم فیتواسترول میتواند سطح LDL را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش دهد و در کاهش خطر بروز بیماریهای قلبی-عروقی مؤثر باشد. این ترکیبات در منابع طبیعی مانند روغنهای گیاهی و آجیلها یافت میشوند و همچنین در محصولات غنیشده همچون مارگارین، نوشیدنیها و لبنیات کمچرب مورد استفاده قرار میگیرند. از منظر تخصصی، فیتواسترولها با رقابت در جذب کلسترول و تنظیم بیان ژنهای مرتبط با انتقال کلسترول، عملکرد خود را نشان میدهند. در نهایت، افرادی که دچار شرایط ویژهای مانند سیتوسترولمیا هستند یا در مصرف دیگر داروها تحت درمان قرار دارند، باید تحت نظر پزشک مصرف فیتواسترول را انجام دهند. با رعایت رژیم غذایی متعادل و انتخاب منابع مناسب فیتواسترول، میتوان بهطور طبیعی و مؤثر به کنترل کلسترول خون و ارتقای سلامت قلب کمک کرد
